خیرا مقاله نسبتا مفصلی از آقای سید صادق خرازی سیاستمدار با سابقه و سفیر جمهوری اسلامی در سالهای گذشته در فرانسه و سفیر و نماینده دائم ایران در سازمان ملل متحد و هم چنین مشاور ارشد رئیس جمهوری سابق ایران در یکی از مجلات دیدم که تجلیل و تحسین اوضاع و احوال ترکیه به اندازه ای در آن مقاله بارز بود که القاء شبهه می کرد که گویا ما هم بهتر بود راه آنها را میرفتیم و چه بگویم؟ موضوع از القاء شبهه هم گذشته بود و به صراحت عنوان نموده بود:  "در یک چنین موقعیتی که دولت محمود احمدی نژاد گرفتار مسائل منطقه و بین المللی خود و سوء برداشت از مناسبات جهانی است .... این ترکیه است که به دلیل داشتن عقیده محکم و مدیریت بی نظیر در سیستم دیوان سالار خود، توانسته است بهترین بهره ها را ببرد" !!

مات و مبهوت از این طرز تجزیه و تحلیل که این رجل سیاسی لااقل آن را در دل خود نگاه نداشته که برای خودش محفوظ بماند بلکه برای تبلیغ این طرز تجزیه و تحلیل و تفکر آنهم در آستانه انتخابات مجلس شورای اسلامی آنهم در یک مجله سیاسی اجتماعی که دم از بیداری میزند در معرض دید همگان قرار داده است بدون آنکه از حقایق تاریخی و عصر حاضر جامعه ترکیه و نظام حاکم بر آن شمه ای بیان کند. لازم دیدم تا آنجا که خداوند توفیق دهد در جهت روشن شدن حقایق مطالبی را بر قلم جاری نمایم.

1- اظهار نظرهای آقای سید صادق خرازی ⁽¹⁾

·   دولت اسلام گرای امروز ترکیه با تدبیر و زیرکی خاصی ، فراتر از مرزهای جغرافیای خود در منطقه ما حاضر شده و در واقع از افغانستان و پاکستان گرفته تا مصر و لیبی و تونس، در پی ایفای نقشی فراتر از نقش گذشته خود است.

·   ترکیه یک دهه زودتر از دیگر کشورهای اسلامی منطقه، بیداری و هشیاری خود را بدست آورده و گامهای جدی تر و عملی تری را در عرصه این بیداری ملی برداشته و خود را در جهان مطرح و قابل عرضه کرده است.

·     دولت اسلام گرایان خوب درک کرده است که مشارکت دمکراتیک ضامن اصل پیشرفت اجتماعی و ثبات سیاسی ترکیه و حزب عدالت و توسعه است.

·   ترکان جوان با فهم جدی از معادلات امروز جهان خود را در موقعیت هم پیمانی میان امریکا، اروپا و چین و دنیای اسلام قرار داده اند. دولت اسلام گرای ترکیه در درک واقعیت رفرمهای انقلابی گامهای جدی و عملی در مصاف با مدرنیزاسیون کامل برداشته است برای ایجاد یک دولت اسلامی با معیارهای سکولار مورد خواست غرب، اشتیاق به مناسبات استراتژیک با اروپا و امریکا توانسته است موقعیت جدیدی را برای ترکیه پدید آورد.

·     ترکیه فعالیتهای منطقه ای خود را در مناسبات گسترده با ایالات متحده و اروپا در ابعاد سیاسی ، امنیتی، و دفاعی طراحی کرده است.

·     اکنون که ایران در سیاست بازدارنده خود با مشکل مواجه شده است، ترکیه با پشت سر گذاشتن موقعیت و فرصتهای استثنایی ایران، به عنوان قدرت برجسته اقتصادی و صنعتی در حال پیشی گرفتن از ایران است.

  2- اشاره ای به اوضاع طبیعی و اجتماعی و اقتصادی ترکیه

ترکیه با 780576 کیلومتر مربع وسعت (سی و پنجمین کشور جهان)⁽²⁾ سرزمینی کوهستانی شامل کوهها و فلاتها می باشد جلگه های آن عمدتا در ناحیه اروپایی و کناره دریای سیاه (در شمال) و رودهای فراوان آب و هوای معتدل و مرطوب

جمعیت در سال 2001م  66،600،000 نفر ( نوزدهمین کشور جهان)

تراکم جمعیت 84 نفر در کیلومتر مربع 54/50% مردان و 46/49% زنان

49% مردم در شهرها ، پرجمعیت ترین شهر استانبول که 13% جمعیت را دارد.

35% جمعیت افراد کمتر از 14 سال و 58% افراد 15 تا 59 سال و 7% بالاتر از 60 سال

رشد جمعیت 7/1% است

90% مردم از تیره های ترک، بقیه کرد و عرب

99% مردم مسلمان، مابقی یونانی، ارمنی، یهودی

زبانهای ترکی، کردی و خط رایج آنها لاتین است

پایتخت آنکارا و شهرهای مهم استانبول، ازمیر، آدنا، بورسا

حکومت جمهوری ولی بیشتر قدرت در دست نظامیان است

·         وضعیت اقتصادی: در سال 2003 رشد تولید ناخالص ملی 5%

                           میانگین نرخ تورم در شاخص قیمتهای مصرف کننده 7/27%

                           نرخ بیکاری در سال 1998   2/6%

·         سابقه تاریخی:

در سال 1920 ترکیه در مسائل سیاسی نظامی و جنگهای استقلال و بیرون راندن خارجیان بود. گرچه که در همین ایام مشابه وضعی که ایران در آن تاریخ داشت تحت نفوذ سیاست انگلیس قرار گرفته بود.

سرانجام در مارس 1920 م مصطفی کمال (بعدا آتا تورک یعنی پدر ترکیه نامیده شد) با صدور فرمانی تشکیل مجلس کبیر ترکیه را اعلام کرد. و قانون اساسی جدیدی تنظیم و به مجلس کبیر ترکیه تسلیم کرد که در 1921م تصویب شد. و در 1923 رژیم جمهوری در ترکیه برقرار گردید.

در 1924 قانون اساسی جدیدی که از قانون لهستان و فرانسه گرفته شده بود به تصویب رسید و باز هم این قانون اساسی در سالهای 1971 ، 1972 ، 1974 تغییراتی نمود

و سرانجام قانون اساسی جدید ترکیه در 1982 تصویب و اجرا شد.

بر اساس این قانون رئیس جمهور برای مدت 7 سال انتخاب میشود.

آتا تورک مشابه آنچه رضاخان در ایران انجام داد طی 15 سال مقام رئیس جمهوری ترکیه، با انجام تغییرات متعدد در صحنه اجتماعی و فرهنگی سعی نمود ترکیه را به صورت یک کشور به ظاهر اروپایی در آورد.

اولین اقدام وی مخالفت با مداخله مذهب در سیاست وخارج کردن ترکیه از همراهی سیاست و دین بود (ص 190 کتاب)

وی با اعمال زور تا سال 1938 تغییراتی بوجود آورد، جدایی دین از سیاست 1928م، حذف دادگاههای اسلامی و از بین بردن مدارس مذهبی و برداشتن حجاب اسلامی بانوان 1934م

حذف رسم الخط ترکی و جایگزینی آن با الفبای لاتین، تغییر تقویم و حذف تاریخ اسلامی و معرفی و ترویج فرهنگ اروپایی و غربی در میان مردم مسلمان ترکیه پرداخت بعد از جنگ جهانی دوم و تا سال 1979 فراز و نشیبهایی در سیاست و حکومت ترکیه بوقوع پیوست در 1979 یکبار دیگر در 19  استان ترکیه حکومت نظامی اعلام شد.

در 12 سپتامبر 1980 م نیروهای نظامی به امیری ژنرال کنعان اوران رئیس ستاد مشترک طی کودتای بدون خونریزی قدرت را بدست گرفتند و قانون اساسی جدیدی به اجرا گذاشته شد.

احزاب منحل شد و سران آنها دستگیر و محاکمه و زندانی شدند.

بعد از 26 ماه حکومت نظامی قانون اساسی جدید به رفراندوم گذاشته شد و ژنرال کنعان اوران رئیس جمهور شد و افکار و آرای اتا تورک بعنوان محور فعالیت احزاب جدید قرار گرفت.

در 1983 دولت غیر نظامی تشکیل شد و تورگوت اوزال (رهبر حزبANAP ) به نخست وزیری رسید و یک رشته اصلاحات اجتماعی جهت تعادل بین روند غرب گرایی و فرهنگ سنتی مذهبی جامعه برقرار کرد.

در 1989 م ژنرال کنعان اوران برکنار و تورگوت اوزال ریاست جمهور شد.

در 1991 حزب ( راه راست) به رهبری سلیمان دمیرل با پیروزی بر حزب حاکم (مام میهن) و دیگر احزاب به پیروزی رسید. با مرگ تورگوت اوزال در 1993، سلیمان دمیرل رئیس جمهور شد

یکبار دیگر دوران فراز و نشیب قدرت در ترکیه آغاز و سرانجام نجم الدین اربکان از 28 ژوئن 1996 تا 18 ژوئن 1997 نخست وزیر ترکیه بود و در این تاریخ تحت فشار شدید نظامیان از کار بر کنار شد.

حزب اسلام گرای رفاه نیز توسط دادگاه قانون اساسی در ژانویه 1998 ممنوع فعالیت شد. در آخرین انتخابات مجلس ترکیه در نوامبر 2002 حزب عدالت و توسعه (AKP) اکثریت را بدست آورد و به تنهایی کابینه تشکیل داد. رهبر آن رجب طیب اردوغان از 14 مارس 2003 نخست وزیر ترکیه شد. حزب عدالت و توسعه شاخه نوگرای حزبهای  منحله اسلامی رفاه و فضیلت محسوب می شد که در پی انحلال حزب فضیلت در 2001م  اعلام موجودیت کرده بود. ضمنا در سال 2000 احمد نجدت سزر به ریاست جمهوری رسیده بود. حزب عدالت و توسعه نیروهای تحصیل کرده و تکنوکرات مسلمان را جذب و موقعیت خود را در عرصه سیاسی ترکیه تثبیت نمود. ولی اعضاء کابینه اردوغان در امور سیاسی کم سابقه و بیشتر گرایشات اقتصادی دارندو بهیچ وجه صبغه ایدئولوژیک و اسلام گرا ندارند. نمایندگان حزب مزبور در پارلمان هم همین حالت را دارند. بطوریکه 13 نماینده زن از حزب عدالت و توسعه هیچ یک پوشش اسلامی را حتی در محافل حزبی هم رعایت نمی کنند.

سیاست مبارزه با اسلام گرایی به عنوان یک اصل غیر قابل برگشت در دستور کار نظامیان بوده و با کمک سیستم قضایی، احزاب سیاسی و حمایت جناحهای دیگر لائیک، بطور جدی پیگیری شده و می شود.

·         روابط با رژیم صهیونیستی اشغالگر قدس (اسرائیل)

در سال 1993 وزیر دفاع اسرائیل سفری به انکارا نمود و از آن به بعد هر شش ماه یکبار مقامات ترکیه و این رژیم نشست های منظمی داشته اند.

مارتین کرامر مدیر انستیتوی دایان در تل آویو می نویسد:

قرارداد ترکیه و اسرائیل یک قرار تشریفاتی نیست بلکه قراردادی است استراتژیک با ابعاد وسیع که اگر لازم باشد بر اساس آن اسرائیل قادر خواهد بود برای تامین امنیت خود اهدافی را در ایران مورد حمله قرار دهد(همان ص 264)

·         نیروهای خارجی در خاک ترکیه

نیروهای ناتو در ترکیه به عنوان فرماندهی ستادمشترک جنوب شرق و هم چنین شش فرماندهی نیروهای تاکتیک هوایی قرار دارند.

نیروهای عملیات پاسدار شمالی شامل  160 نیروی هوایی انگلیس، 2040 نیروی امریکائی(20 نیروی دریایی، 1800 نیروی هوایی، 220 تفنگدار دریایی) می شوند

نیروهای اسرائیلی در قرارگاه دوره ای F-16  در منطقه آکنسی Akcnci  قرار دارند

قرارداد همکاری آموزش نظامی در فوریه 1996، همکاری در صنایع دفاعی اگوست 1996 با رژیم اشغالگر قدس و مانور دریایی مشترک با امریکا بنام (پری دریایی) در ژانویه 1998 بهمراه رژیم اشغالگر قدس و در 1997 برنده شدن رژیم اشغالگر قدس در مناقصه ارتقاء هواپیماهای F-5  ترکیه وسعت این حضور نیروهای خارجی را در ترکیه می رساند.

3-    اقدامات اخیر ترکیه

·         در اعمال فشار  به سوریه

 یک خبرنگار ترک اذعان کرد که نشست چهارجانبه قطر،ترکیه،فرانسه، اسرائیل در آنکارا درباره گامهای آتی ضد سوریه صورت گرفته و قرار شد دوحه هزینه هرگونه اقدام علیه سوریه را بپردازد⁽³⁾

·         وزیر خارجه ترکیه (داود اغلو) طی اظهاراتی مداخله جویانه رئیس جمهور سوریه را به دچار شدن به سرنوشت قذافی تهدید کرد.

·         منابع اطلاعاتی رژیم صهیونیستی اعلام کردند دولت ترکیه سه لشگر زرهی در مرز با سوریه مستقر کرده و نیروهای دریایی و هوایی خود را به حالت آماده باش در آورده است⁽⁴⁾

4-    بازتابهای عملکرد دولت اردوغان در مردم ترکیه و نظر کارشناسان و ناظران

·    منابع خبری ترکیه اعلام کردند شرف بالکوج معاون حزب صدای مردم ترکیه ضمن اعتراض به نصب سامانه راداری سپر موشکی ناتو در شهر مالاتیای ترکیه گفته است این سامانه با هدف تامین امنیت رژیم صهیونیستی در ترکیه نصب می شود.

·     اتحادیه جوانان ترکیه در اعتراض به سیاستهای حزب حاکم عدالت و توسعه ترکیه در قبال سوریه در آنکارا تظاهرات نمودند⁽⁵⁾

در این تظاهرات شعار های ضد امریکایی داده و به سمت سفارت امریکا راه پیمایی نمودند. رهبر حزب سعادت ترکیه هم گفت: ( از تمام مردم می خواهم در مقابل سیاستهای حزب عدالت و توسعه ایستادگی کنند)

·     (لطفی ترک کان) نماینده  مردم شهر (کوچاعلی) از حزب مخالف حرکت ملی ترکیه با تقدیم درخواست خود به رئیس مجلس ترکیه خواهان توضیح (احمد داود اغلو) وزیر خارجه ترکیه در مورد دستگیر شدن 49 عضو سازمان اطلاعات ترکیه (ست) و طراحی حمله به مراکز راهبردی در سوریه شد

وزیر خارجه ترکیه گفته بوده کشورش آماده اجرای هر سناریو علیه سوریه است⁽⁶⁾

·   به گزارش خبرگزاری مهر، صدها تن از شهروندان و دانشجویان ترکیه روز سه شنبه با برگزاری تظاهرات در شهر (ادیرنه) از دولت آنکارا خواستند سامانه موشکی ناتو در این منطقه را برچینند. این تظاهرات با حمله نیروهای پلیس به خشونت کشیده شد و 31 معترض نیز توسط نیروهای امنیتی دستگیر شدند. یکی از شعارها این بود: "ما ترکیه مستقل میخواهیم نه شریک امریکا و اتحادیه اروپا" ⁽⁷⁾

·    نیروهای امنیتی ترکیه به تظاهرات ضد ناتو در شهر آنتالیا حمله کردند. شرکت کنندگان در این تظاهرات با انتشار بیانیه ای ایجاد سپر موشکی ناتو در خاک کشورشان را محکوم کردند.

مردم ترکیه می گویند که نمی خواهند کشورشان به پایگاهی برای امریکا و اسرائیل تبدیل شود.

·     بعضی کارشناسان و ناظران می گویند

رهبران حزب عدالت و توسعه با سوار شدن بر امواج اسلام خواهی ملت به قدرت رسیدند ولی بتدریج مقهور ساختار از قبل موجود شدند و خواب عضویت در اتحادیه اروپا را می بینند. وقتی نگاهها به غرب باشد، و وقتی که منطق تطور سیاسی و فرمول بندی رسیدن به جامعه دمکراتیک مورد نظر غرب پذیرفته شود، ترکیه به یک (مدل) در خاورمیانه تبدیل می شود و در چارچوب همین ذهنیت و تفکر است که اردوغان به تونس و مصر می رود و به مردم انقلاب کرده این دو کشور و سایر جوامع اسلامی پیشنهاد می دهد به جای تشکیل نظام اسلامی یک نظام سکولار مشابه ترکیه را مد نظر قرار دهند⁽⁸⁾

·        هدف امریکا ایجاد نظامهای لائیک است و هدف دورتر آن همسان سازی خاورمیانه از لحاظ سیاست اقتصادی، فرهنگی و ادغام آن در نظام سرمایه داری جهانی است و در صورتی که امریکا به این هدف خود برسد، رژیم صهیونیستی بطور طبیعی از انزوا خارج می شود و به فضای حیاتی مورد نیاز خود در خاورمیانه می رسد.

5-    رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیه الله امام خامنه ای(مدظله العالی)

·       و بدانند، هم امریکا بداند، هم دست نشاندگانش بدانند، هم سگ نگهبانش رژیم صهیونیستی در این منطقه بداند، پاسخ ملت ایران به هر گونه تعرضی، هر گونه تجاوزی، بلکه هر گونه تهدیدی، پاسخی خواهد بود که از درون، آنها را از هم خواهد پاشید و متلاشی خواهد کرد

                                                             در دانشگاه افسری امام علی (ع)

                                                                                                                      19/8/90

·    امریکا شکست خورده است، امریکا در افغانستان شکست خورده است، در مقابل ملت افغانستان، امریکا نتوانسته است وجهه خود را حفظ کند، ادعاهای دروغ خود را ثابت کند، در مقابل ملت عراق، امریکا شکست خورده است.                                       

  در دیدار دانش آموزان و دانشجویان

                                                                                                            90/8/11

·   راه موفقیت این است که در مقابل دشمن ، انسان یک قدم هم عقب نشینی نکند، و الا یک قدم عقب نشینی در مقابل دشمن، موجب تشجیع دشمن در چنگ انداختن و دست انداختن می شود، جمهوری اسلامی ایران این افتخار را دارد که در طول این سی و دو سال ، یک قدم در مقابل دشمن عقب نشینی نکرده، با اینکه فشار زیاد بود، فشار نظامی بود، فشار امنیتی بود، فشار تحریم بود، فشار های سیاسی بود، فشارهای تبلیغاتی بود، ولی ما عقب نشینی نکردیم.

و من به شما عرض بکنم، عزیزان من، برادران، خواهران، جوانان آگاه و روشنفکر این منطقه! بدانید ملت ایران و مسئولین کشور بعد از این هم در مقابل باج خواهی و فشار دشمنان، یک قدم عقب نشینی نخواهند کرد.

در اجتماع مردم پاوه

 25/7/90

·   غرب و امریکا و صیونیزم امروز از همیشه ضعیف ترند، گرفتاریهای اقتصادی، ناکامیهای پی در پی در افغانستان و عراق، اعتراضهای عمیق مردم در امریکا و دیگر کشورهای غربی که دامنه آن روز به روز گسترده تر شده است، مبارزات و جانفشانیهای مردم فلسطین و لبنان، قیامهای دلیرانه مردم در یمن و بحرین و برخی دیگر کشورهای زیر نفوذ امریکا، همه و همه حامل بشارتهای بزرگی برای امت اسلامی و بویژه کشورهای انقلابی جدید است

یام به کنگره عظیم حج

                                                                                                                  90/8/14

·        باید همه مراقب باشند، در کشور کسانی که اهل نوشتنند، اصحاب مطبوعات، کسانی که رسانه ها دست آنهاست، کسانی که تریبونها دست آنهاست، مراقب باشند به این خواست دشمنان کمک نکنند، بعضی دانسته، بعضی ندانسته، با اظهار نظرهاشان، با حرفهاشان به خواست دشمن کمک می کنند، باید همه مراقب باشند.

در اجتماع مردم کنگاور

90/7/27

6-    نظریه دانشمند فرهیخته آیت الله محمد تقی مصباح یزدی⁽⁹⁾

گرایشهای سکولاریستی در برخی کشورهای اسلامی نظیر ترکیه تا بدان جا پیش رفته که قانون اساسی آنها نظام لائیک را پذیرفته و یک کارمند مسلمان در ادارات دولتی ترکیه حق ندارد اسمی از دین و اسلام ببرد و شعار و علامتی از دین را به همراه داشته باشد. حتی پوشیدن لباس روحانی در ترکیه جرم است و اگر کسی را ببینند که لباس روحانی پوشیده یا دستمال و شالی شبیه عمامه بر سر دارد پلیس او را دستگیر مینماید.

7-    نتیجه گیری

آنچه ارائه شد اشاره ای بود به حقایقی که در مورد موضوع اظهار نظر آقای سید صادق خرازی وجود دارد.

در حقیقت حمایتها و قراردادهای امریکا و متحدان اروپایی از رژیم پهلوی و صدام حسین و قذافی و روابط نزدیک ریاست جمهوری امریکا با این افراد و عاقبت کار آنها در گذشته و در حال حاضر سرنوشت دیکتاتور یمن و آل خلیفه در بحرین و دیگر کشورهای مشابه نشان می دهد که هیچکدام در طولانی مدت سبب سعادت ملتها و حتی زمامدارانشان نشده است و مزدوران یا فریب خوردگان آنها نتیجه سیاستهای غلط خودشان را بچشم خواهند دید.

الان که بیداری اسلامی در سراسر منطقه آغاز شده است و حتی شعله های آن به خود کشورهای غربی نیز کشیده شده و بحرانهای شدید در اجتماعشان مشاهده می شود. تعجب آور است که بعضی سیاستمداران ما با وجود هشدارهایی که می شنوند و می بینند قادر به درک موقعیت ها نیستند و بصیرت لازم را کسب نمی کنند.

این قبیل تحلیلها و نگرشها این تصور را بوجود می آورد که این افراد بطور کلی در جریان انقلاب اسلامی و اهداف مقدسش قرار نگرفته اند.

آیا آرمان انقلابی اسلامی شباهتی به اهداف رژیم لائیک ترکیه دارد؟ آیا صدها هزار شهید و جانباز و اینهمه ایثار و فداکاری و تدبیر و پایمردی آنهم به رهبری انسان والا و صدیق و عارف و مطیع امر خداوند متعال چون حضرت امام خمینی (ره) و پس از ایشان مقام معظم رهبری (مد ظله العالی) را می شود ندیده گرفت و در راه بدست آوردن دل دشمنان اسلام گام برداشت و در سایه آنها حرکت کرد؟

باید پاسخ داد: هیهات من الذّله

آنچه که به آن نمی توان دل خوش کرد همان رفتار مشفقانه غرب است

چه زود ترکیه گوشمالی از اعتمادش به غرب را دریافت کرد.

با وجود تمام کوششهای لیبرال مآبانه آقای اردوغان در مقابل غرب، مشاهده کردیم که مجلس فرانسه به بهانه عدم عذر خواهی از کشتار ارامنه در نسلهای گذشته، لایحه ای را تصویب کرد که بموجب آن هر کس کشتار ارامنه را نسل کشی نداند به مجازات حبس و جریمه نقدی محکوم می شود و مقابله به مثل ترکیه هم بصورت اعلام نسل کشی فرانسه در الجزایر مشکلی را حل نکرد.

این فرمایش حضرت امام خمینی(ره) می تواند پاسخی باشد قاطع در مقابل این نوع تفکر:

... اگر چنانچه یک وقت دیدید که یک روی خوشی نشان می دهند، بدانید که این روی خوش دلیل بر این است که می خواهند ما را پایمال کنند. هر وقت آنها روی خوش نشان دادند، شما سخت تر بگیرید ⁽¹⁰⁾

دقت کنیم در انتخابات مجلس که در پیش است و در انتخاباتهای آتیه هرگز به کسانی که این چنین تفکراتی دارند و این چنین گرایشاتی در آنها ظاهر می شود (حال با هر انگیزه ای که باشد) رای ندهیم و چشم و گوشمان به هدایتها و راهنمائیهای میر قافله رهبر معظم انقلاب باشد.

....................................................................................

1-     مجله نسیم بیداری،سال سوم، شماره 22، آذر ماه 1390

2-     اخباری محمد، بررسی جغرافیای کشورهای جهان،جمهوری ترکیه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1384

3-     کیهان چهارشنبه  9 آذر ماه 1390، صفحه آخر

4-     کیهان پنجشنبه 10 آذر ماه 1390

5-     خبرگزاری مهر به نقل از خبرگزاری آناتولی

6-     کیهان 4/10/90

7-     کیهان 1/10/90

8-     کیهان، 17/9/90  ص 12

9-     مصباح یزدی، محمد تقی، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1389

10-  امام خمینی (ره)، صحیفه نور  جلد 20 ص 179      12/11/66